Zanim pomysł przekształci się w powieść… - wywiad z Kamilą Shamsie

facebook

A-

A

A+

Tej autorki nie muszę przedstawiać. Znakomita
pakistańska prozaiczka zawładnęła bowiem bez reszty sercami polskich
czytelników. Sól i Szafran oraz Kartografia – dwie
powieści, które wyszły spod jej pióra – należą dziś do wąskiej
grupy najchętniej czytanych w Polsce książek. Wiele nagród, kilka
powieści i jedna autorka, której można słuchać godzinami. Nie
przedłużając, zapraszam więc do lektury niezwykle interesującego
wywiadu z Kamilą Shamsie.

• Anna Kutrzuba: Pakistańska
  Szeherezada. Właśnie w taki sposób jesteś postrzegana przez wielu
  polskich czytelników. Wspaniała gawędziarka opowiadająca magiczne
  historie. Skąd ta umiejętność snucia przepięknych opowieści?
  


• Kamila Shamsie: Nigdy nie
  określiłabym samej siebie w ten sposób, ale bardzo miło mi otrzymać
  taki komplement! Umiejętność snucia opowieści nie jest szczególną
  cechą mojej rodziny – myślę, że wszyscy Pakistańczycy lubią to
  słuchać różnych historii, to je opowiadać, dlatego też wyrastałam
  wśród ludzi, którzy zawsze układali bajki. Lecz, oczywiście,
  opowiadanie historii, aby rozbawić otaczających cię ludzi to jedno, a
  pragnienie ukształtowania historii w powieść i spisanie jej to coś
  zupełnie innego.
  


• A.K. Twoja matka, Muneeza Shamsie,
  jest powieściopisarką, krytykiem literackim, dziennikarką. Twoja
  babcia, Begum Jahanara Habibullah, oraz twoja ciotka, Attia Hosai, to
  również pisarki. Czy ich zawód zdeterminował twoją ścieżkę kariery?
  Czy zachęcały Cię, abyś także została pisarką?
  


• K.S. Nie sądzę, aby ich wybory
  zdeterminowały moją ścieżkę kariery – moja babcia została
  pisarką dopiero po tym, jak ja zadebiutowałam, kiedy przekroczyła 80
  lat! Jednak fakt, że dorastałam w rodzinie, w której kochano książki,
  był bardzo istotny, ponieważ to znaczyło, że dorastałam otoczona
  powieściami i ludźmi, którzy traktowali je poważnie. To musiało mi
  pomóc w postrzeganiu ich w taki sam sposób. O tym, że zostanę pisarką,
  postanowiłam bardzo wcześnie – w wieku 11 lat. Członkowie mojej
  rodziny przede wszystkim pozwalali mi poczuć, że zawsze będą mnie
  wspierać, cokolwiek postanowię zrobić. Nie poddawali mnie żadnej
  presji, abym była pisarką, bądź żebym wybrała coś innego.
  


• A.K. Zatem odpowiedź na moje
  kolejne pytanie zdaje się dość oczywista. Gdybyś jeszcze raz mogła
  wybrać, kim chcesz zostać w przyszłości, pewnie bez cienia wątpliwości
  ponownie chciałabyś być pisarką?
  


• K.S. O, tak.
  


• A.K. Co sprawia Ci największe
  trudności podczas pisania?
  


• K.S. Początki są dla mnie
  najtrudniejsze. Startujesz z paroma zdaniami, zastanawiając się, jak
  to wszystko ma szansę się połączyć i rozwinąć w pełną powieść. Dlatego
  też rozpoczynam pisanie bardzo powoli. Ale tak naprawdę czerpię
  przyjemność z każdego etapu pisania, nawet z tych trudnych początków.
  Ciężko mi przez to powiedzieć, co podczas pisania sprawia mi
  największą przyjemność. Zresztą ta przyjemność ma różne odcienie.
  Odnajduję ją w chwilach, kiedy w wyłaniającym się obrazie powieści
  wszystko współgra ze sobą. Odnajduję ją, kiedy przełamuję pewien wątek
  lub postać. Wreszcie odnajduję ją, przysiadając na chwilę i
  przypominając sobie moje zamierzenia, kiedy szkielet powieści jest już
  gotowy, lecz przede mną nadal znajduje się możliwość dopracowania,
  rozświetlenia powieści.
  


• A.K. Z tego, co mówisz, wynika, że
  delektujesz się pracą. Pisanie musi zabierać Ci zatem wiele czasu.
  


• K.S. Zaczynam pisać zaraz po tym,
  jak przeglądnę poranne gazety i wypiję kubek kawy. To, jak długo
  pracuję, zależy od dnia. W niektóre dni piszę przez kilka porannych
  godzin. W inne zaś pracuję na okrągło, aż do wieczora, kiedy to mój
  umysł całkowicie się wyczerpuje. Zazwyczaj w początkowych etapach
  tworzenia powieści pracuję mniejszą ilość czasu. Czasami biorę sobie
  dzień, dwa wolnego podczas weekendu, ale jeśli jestem naprawdę
  zaangażowana w proces twórcy, pracuję codziennie.
  


• A.K. Czy podczas pisania masz
  gotowy pomysł na książkę i tylko spisujesz swoje myśli na kartkę, czy
  raczej zmieniasz koncepcje i dopieszczasz powieści w każdym etapie ich
  powstawania?
  


• K.S. Och, tworzę je przez cały
  czas! Nigdy nie zaczynam od konkretnej formy, konkretnej struktury.
  Pierwszy szkic to zaledwie nakreślenie pomysłu na wątek czy postaci,
  które zamierzam przelać na papier. Powstają w miarę pisania. Kiedy zaś
  kończę, powracam do pierwotnego szkicu i staram się uporządkować ten
  początkowy chaos.
  


• A.K. Dotychczas tylko dwie z Twoich
  powieści ukazały się w Polsce - Sól i Szafran oraz
  Kartografia. Ta ostatnia zaledwie parę tygodni temu. Co
  skłoniło Cię do jej napisania?
  


• K.S. Od dawna towarzyszył mi obraz
  obracającego się globusa, który skłonił mnie do przyjrzenia się
  historiom, które w jakikolwiek sposób związane byłyby z mapami. Co
  więcej, podczas mojego pobytu w Karaczi, przyjaciółka mojej ciotki,
  która mieszkała w Stanach Zjednoczonych przez wiele lat, zapytała:
  „Dlaczego tak jest, że w tym mieście nikt nie wskazuje kierunku
  posługując się nazwami ulic? Zamiast tego, kiedy pytasz o drogę,
  słyszysz odpowiedź: ‘Idź w dół drogi, gdzie zobaczysz kozę z
  czarnymi plamkami, a następnie skręć w ulicę, przy której rośnie
  drzewo z jednym liściem zwisającym z gałęzi’.” Oczywiście
  mówiąc o tym, przejaskrawiała, ale zwróciła mi uwagę na sposób, w jaki
  mieszkańcy Karaczi rozmawiają o kierunkach. Uderzyło mnie zwłaszcza
  to, że dla kogoś, kto dorastał w Karaczi, lecz przeprowadził się do
  innego miejsca, było to takie konfundujące, skoro przecież w pewnym
  momencie swojego życia na pewno był do tego przyzwyczajony. Właśnie z
  tych wspomnień zrodził się pomysł dwojga młodych kochanków, z których
  jeden żyłby przez długi czas poza Karaczi i dla którego odmienny
  sposób myślenia o mapach reprezentowałby różne sposoby patrzenia na
  historię i związki.
  


• A.K. Twoje powieści są bardzo
  emocjonalne. Z niezwykłym ciepłem i uczuciem przedstawiasz na kartach
  książek Pakistan oraz swoich pakistańskich bohaterów. Tak pozytywne i
  intensywne emocje zdają się nie pasować do twardej, pakistańskiej
  rzeczywistości.
  


• K.S. Ależ nie! Pakistańska
  rzeczywistość jest przepełniona ciepłem i entuzjazmem!
  


• A.K. Historia Pakistanu odgrywa
  niezwykle istotną rolę w Twoich powieściach. Skąd to zamiłowanie do
  polityki? Czy może od zawsze stanowiła ona część Twojej tożsamości?
  


• K.S. Kiedy dorastasz w Pakistanie,
  nie postrzegasz życia politycznego i prywatnego jako dwóch odrębnych
  istnień. Polityka ma ogromny wpływ na codzienne życie ludzi, dlatego
  też dla mnie idea napisania powieści o Pakistanie bez mówienia o jego
  politycznej rzeczywistości byłaby nie do wyobrażenia.
  


• A.K. W językach urdu i perskim
  nazwa Pakistan oznacza „kraj czystości”. Z tego, co wiem,
  poszczególne litery, z których ją złożono, zostały zaczerpnięte od
  nazw składających się na dzisiejszy kraj małych ojczyzn: Pendżabu,
  Afganu, Kaszmiru, Iranu, Sindh, Turharistanu, Afganistanu i
  Beludżystanu. Teoretycznie więc symbolizuje ona jedność pomiędzy
  wieloma pakistańskimi mniejszościami. Jednak od początku istnienia
  kraju, o czym możemy dowiedzieć się między innymi z Twoich powieści,
  Pakistan zawsze był definiowany w kategorii konfliktu –
  etnicznego, religijnego czy politycznego. Z czego Twoim zdaniem to
  wynika?
  


• K.S. Och, odpowiedź na to pytanie
  zabrałaby wiele czasu. Lecz jeśli miałabym zwięźle określić jeden
  powód, dla którego tak się dzieje, powiedziałabym, że sedno tych
  konfliktów tkwi w tym, że nikt nigdy nie zapragnął podzielić się
  władzą. Dlatego też najpotężniejsza prowincja, Pendżab, i
  najpotężniejsza instytucja, armia, ramię w ramię z najpotężniejszymi
  właścicielami ziemskimi, współpracują, mając na celu jedynie
  zachowanie własnych interesów i odmawiają praw, reprezentacji oraz
  możliwości ekonomicznych innym grupom. Jedyną szansą na wyjście z tego
  impasu jest pozwolić demokracji zapuścić w Pakistanie korzenie.
  


• A.K. Dzięki Twoim powieściom
  czytelnicy mogą dowiedzieć się, jak naprawdę wygląda życie w
  Pakistanie. Mogą dowiedzieć się także, że Karaczi to miasto o wielu
  różnych twarzach. Piszesz o nim z ogromnym entuzjazmem. Czy to jest
  właśnie Twoje miejsce na ziemi?
  


• K.S. To miejsce, które bardzo mocno
  kocham – ale to także miejsce targane przez wiele problemów;
  pełne przemocy miasto wielkich nierówności. Dlatego też nie mogłabym
  nazwać go moim rajem. Co więcej, od dawna nie mieszkam w Karaczi
  – obecnie żyję w Londynie, gdzie doświadczam takiego stopnia
  niezależności, jakim żadna samotna kobieta w Karaczi nigdy nie mogłaby
  się cieszyć.
  


• A.K. Urodziłaś się i dorastałaś w
  Karaczi. Aby studiować, wyjechałaś do Stanów Zjednoczonych. Bohaterki
  Twoich powieści, Raheen i Aliya, niejako podążyły Twoją drogą, dlatego
  też podczas lektury zastanawiałam się, jak wiele podobieństw jest
  pomiędzy Tobą a Twoimi bohaterkami. Czy pozwalasz im czerpać ze swoich
  doświadczeń?
  


• K.S. To prawda, podobnie jak Raheen
  i Aliya wyjechałam do Stanów Zjednoczonych jako studentka. Jednak
  studiowanie w USA nie jest czymś niezwykłym dla pewnej socjo-
  ekonomicznej grupy obywateli Karaczi. Dlatego też w tym sensie nie
  opieram powieści na swoich własnych doświadczeniach (abstrahując od
  ich pewnego zewnętrznego wymiaru). Powiedziałabym raczej, że Aliya i
  Raheen wywodzą się z tej samej grupy socjo-ekonomicznej, z której ja
  pochodzę.
  


• A.K. Dzielisz swój czas pomiędzy
  Pakistanem, Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi. Które z tych
  miejsc najpełniej definiuje Twoją tożsamość?
  


• K.S. Swego czasu mieszkałam w
  każdym z tych krajów. Przez ostatnie dwa lata mieszkam jednak w
  Londynie i tylko od czasu do czasu wybieram się na krótkie wakacje do
  Stanów Zjednoczonych czy Pakistanu. Ponieważ całe swoje dzieciństwo
  spędziłam w jednym miejscu – w Karaczi – czuję, że to
  miasto stanowi bardzo ważną część mojej tożsamości, gdyż czas
  dzieciństwa to czas formowania się naszego ja. Dlatego też myślę o
  sobie jako o Pakistance, która czuje się w Londynie jak w domu i
  której bardzo dobrze, kiedy jest w USA. Ale oczywiście, liczy się też
  kontekst. Zdarza się, że myślę o sobie jako o Londyńczyku.
  


• A.K. Jednym z najważniejszych
  tematów Twoich powieści jest miłość. Jednak Twoi bohaterowie nigdy nie
  są nią z góry obdarowani. Muszą o nią walczyć – ich życie to
  permanentny bój o uczucie. Tak było w przypadku Raheen i Karima,
  Mariam i Masooda czy Aliyi i Khaleela. Nie wierzysz w proste
  scenariusze miłosne?
  


• K.S. Obawiam się, że jeśli mam być
  szczera, to odpowiedź będzie brutalnie banalna – proste
  scenariusze miłosne nie uczynią powieści interesującą. Książka
  potrzebuje konfliktu!
  


• A.K. Książka potrzebuje konfliktu.
  A czego potrzebujesz Ty, aby zacząć pisać? Co Cię inspiruje?
  


• K.S. Zazwyczaj prosty wątek lub
  jakiś obraz. W przypadku Soli i Szafranu zaczęło się od pomysłu
  na kobietę, która odzywałaby się tylko podczas zamawiania posiłków. W
  przypadku Kartografii zaś od obrazu kręcącego się globusa,
  który sprowokował mnie do myślenia o mapach i opowieściach, które
  mogłyby tych map dotyczyć. Jak tylko te pomysły pojawią się w mojej
  głowie, popadam w obsesję na ich punkcie i próbuję odnaleźć inne
  obrazy, wątki, koncepcje, które mogłyby się z nimi połączyć. A potem,
  gdy zaczynam pisać, pojawiają się kolejne pomysły, bohaterowie zyskują
  konkretne kształty…
  


• A.K. A czy teraz piszesz? Pracujesz
  nad nową powieścią?
  


• K.S. Na początku tego roku w
  Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i kilku innych krajach
  ukazała się moja nowa powieść pt. Burnt Shadows. Trochę różni
  się od moich wcześniejszych tekstów, gdyż nie skupiam się w niej na
  Karaczi – rzecz rozpoczyna się w Nagasaki w dzień wybuchu bomby
  atomowej, kończy zaś w Afganistanie w Nowy Rok 2002. Większość czasu
  spędzam więc na rozmowach na temat powieści. Mam jednak nadzieję, że
  już wkrótce rozpocznę pracę nad czymś nowym… musi jednak minąć
  trochę czasu, zanim pomysł przekształci się w powieść.
  

[link][link_url]index.php?dzial=2&aut=88&nazw=Shamsie-Kamila[/link_url][link_name]Recenzje książek Kamili Shamsie na Dzienniku Literackim[/link_name][/link]