„Muzeum Niewinności”
Okładka książki „Muzeum Niewinności”
  • Autor: Orhan Pamuk
  • Tytuł: Muzeum Niewinności
  • Tytuł oryginału: Masumiyet Müzesi
  • Język oryginału: turecki
  • Przekład: Anna Akbike Sulimowicz
  • Liczba stron: 752
  • Rok wydania: 2010
  • Oprawa: miękka
  • Wymiary: 145 x 205 mm
  • ISBN: 978-83-08-04454-4
  • Wydawca: WL, Wydawnictwo Literackie
  • Miejsce wydania: Kraków
  • Logo wydawnictwa: WL, Wydawnictwo Literackie
Recenzja
Data publikacji: 20 stycznia 2013 A- A A+
Stambuł, Kamienica Zmiłowanie, 26 maja 1975 roku. Poniedziałek, za kwadrans piętnasta. Trzydziestoletni Kemal zatraca się w ramionach osiemnastoletniej Füsun. Ma wszystko – wykształcenie, pieniądze, piękną i kochającą narzeczoną. A teraz także kochankę, która zdaje się być jego największą miłością. To była najszczęśliwsza chwila w moim życiu, a ja nawet o tym nie wiedziałem. Czy gdybym wiedział, zdołałbym to szczęście zatrzymać? Czy wszystko potoczyłoby się inaczej? Tak. Gdybym się zorientował, że to najcudowniejszy moment w moim życiu, nie pozwoliłbym uciec szczęściu. – właśnie tymi słowami rozpoczyna się Muzeum Niewinności, wielka powieść Orhana Pamuka o miłości niemożliwej.

Początkowo Orhan Pamuk planował napisać Muzeum Niewinności jako klasyczny katalog muzealny. Każdy rozdział miał być poświęcony jednemu przedmiotowi i zawierać obszerny opis konkretnego eksponatu – jego wymiary, informację o pochodzeniu czy nawet fotografie (np. Obiekt 1. Kolczyk. Tak się spotkaliśmy.). Dopiero podczas pracy nad książką wykrystalizowała się forma, która ostatecznie trafiła do rąk czytelników; forma nawiązująca i do tradycyjnych dziewiętnastowiecznych powieści, i do jego debiutanckiej powieści – Cevdet Bej i synowie z 1982 roku. Muzeum Niewinności to pierwszy utwór Pamuka napisany już po Noblu, którego otrzymał 12 października 2006 roku. Prozaik obmyślał go przez dziesięć lat. Pisał aż przez cztery. Pracę nad książką ukończył latem 2008 roku.

Opowiada ona (między innymi) o życiu mężczyzny imieniem Kemal, który jest głęboko i obsesyjnie zakochany. Wkrótce liczni czytelnicy, którzy doszli widocznie do wniosku, że uczucie Kemala zostało ukazane w sposób nader realistyczny, zaczęli zadawać mi to samo pytanie: „Panie Pamuk, czy naprawdę przeżył pan to wszystko? Panie Pamuk, czy Kemal to pan?”. Pozwolę sobie udzielić na to pytanie dwóch równie szczerych, choć sprzecznych odpowiedzi: 1. Mój bohater, Kemal, nie jest mną. 2. Nie potrafiłbym przekonać czytelników mojej powieści, że nie jestem Kemalem.*

Kemal Basmacı jest młodym biznesmenem. To świeżo mianowany dyrektor, syn właściciela firmy Satsat. Równie wpływowy, co beztroski. Bywalec stambulskich salonów, członek tureckiej socjety. Jego dziewczyną jest Sibel, nowoczesna Turczynka, studiująca na Sorbonie. Oboje to bogate dzieci bogatych rodziców. Tymczasem młodziutka Füsun, która nieoczekiwanie pojawia się w życiu Kemala, to pracownica pani Şenay, właścicielki butiku Champs Élysées, a zarazem jego uboga daleka krewna. Mimo że mężczyzna przygotowuje się do zaręczyn z Sibel, nie potrafi oprzeć się pożądaniu. Füsun go fascynuje. W końcu zaprasza ją na schadzkę do mieszkania matki w Kamienicy Zmiłowanie. Oboje siłą swojego uczucia przemieniają zagraconą garsonierę w przytulne gniazdko miłosne. Pretekstem do spotkań stają się korepetycje, jakich Kemal rzekomo udziela dziewczynie, przygotowując ją do egzaminu na studia. Füsun jest dumna i ambitna, pragnie od życia czegoś więcej. Tymczasem Kemal, przekonany, że aktualny stan rzeczy będzie trwał wiecznie, zgodnie z wcześniejszym zamierzeniem zaręcza się z Sibel. Huczne przyjęcie z tej okazji staje się jednym z najważniejszych wydarzeń w kalendarzu stambulskiej śmietanki towarzyskiej. Jednak następnego dnia Füsun znika. Kemal godzinami czeka na nią w Kamienicy Zmiłowanie. W końcu decyduje się odwiedzić jej rodziców, lecz pod dawnym adresem nikogo nie zastaje. Nikt tu już nie mieszka. Dopiero po latach poszukiwań Kemal ponownie spotka się z ukochaną dziewczyną.

To obszerne wprowadzenie to zaledwie wstęp do historii o obsesyjnej miłości i o próbie znalezienia ukojenia dla rozszalałego serca. Muzeum Niewinności to powieść poruszająca, niepokojąca, szalenie osobista. Nawiązująca do najpiękniejszych historii miłosnych w bliskowschodniej tradycji – Hüsn i Aşk czy Lejli i Madżnuna. Dla samego Pamuka jest to książka o miłości w kraju islamskim, gdzie miłość jest czymś innym niż na Zachodzie. Na piątej stronie kochankowie uprawiają seks, ale przez kolejne pięćset drogo za to płacą…

Muzeum Niewinności to także opowieść o tureckim przemyśle filmowym lat 70. XX wieku, który w owym czasie produkował niewiele mniej filmów niż Stany Zjednoczone czy Indie (od 250 do 350 rocznie!). Rozwijał się znakomicie i przyciągał przed ekrany bardzo liczną widownię. Prozaik zabiera swoich czytelników do mekki tureckich filmowców – na ulicę Yeşilçam w dzielnicy Beyoğlu, tam, gdzie znajdują się największe studia filmowe, biura reżyserów i aktorów. Prowadzi ich do baru Pergamin, gdzie przy jednym stole, popijając rakı, siedzą gwiazdy wielkiego ekranu, scenarzyści, producenci i cenzorzy. Zabiera ich też do letnich ogródków, w których ukryte są niewielkie kina. Jednak na niewygodnych krzesełkach nie zasiadają wyłącznie miłośnicy tureckich produkcji. Niektórzy przychodzą, by obejrzeć filmy z ulubionymi aktorami, inni by przez kilka chwil móc wymienić czułości z ukochaną osobą, a co poniektórzy, aby podglądać wnętrza niegdyś świetnych domów, które zubożali właściciele wynajmują na potrzeby scenografów. Oprócz początkujących filmowców, na kartach powieści pojawiają się tuzy tureckiego kina, jak choćby Türkan Şoray, która wystąpiła w ponad sześćdziesięciu filmach. Niektóre z opisywanych osób Orhan Pamuk znał osobiście. To dlatego, że na początku lat 80. XX wieku pisarz, podobnie jak powieściowy Feridun, pisywał scenariusze do tureckich filmów.

Gdzieś w tle tego wszystkiego znajduje się Turcja – pełna napięć politycznych, religijnych, społecznych. Dyktatura wojskowa stara się regulować każdy aspekt życia obywateli, kwitnie cenzura. Mieszkańcy albo są zamożni, albo żyją w nędzy. Dzieli ich ogromna przepaść, także ideologiczna. Jedni są zwróceni na Zachód, postępowi; naśladują europejski styl życia. Inni zaś są zakompleksieni, pruderyjni, zapatrzeni w wielką przeszłość Imperium Otomańskiego. Orhan Pamuk skrupulatnie opisuje życie wszystkich tych ludzi – ich wybory, zwyczaje, codzienność; nieudolną westernizację czy narastający nacjonalizm. Jednak szczególne miejsce w jego rozważaniach o Turcji lat 70. XX wieku zajmuje debata nad wartością dziewictwa. Bohaterki Muzeum Niewinności są rozdarte pomiędzy pragnieniem a obowiązkiem, miłością a obyczajowością. Decydują się na różne rozwiązania, w zależności od tego, jak same pojmują koncepcję dziewictwa: jedne dopuszczają seks z obcokrajowcami, inne – seks przedmałżeński, lecz po zaręczynach, pozostałe zaś opowiadają się za pełną wstrzemięźliwością. Równocześnie Pamuk poprzez swoich męskich bohaterów pokazuje, że konsekwencje wynikające z zakochania się ponoszą wyłącznie kobiety. Niczym Tessa d’Urberville, stają się ofiarami pożądania mężczyzn. Dla wielu uległość wobec ukochanego kończy się nie tyle ślubem, co utratą honoru. Bez dziewictwa bądź bez mężczyzny kobiety w Turcji lat 70. XX wieku są nikim.

Turcja lat 70. XX wieku to podrabiane torebki, alkohol z przemytu, filmy klasy B czy przaśne gadżety. To cała rzesza bezużytecznych drobiazgów, bez potrzeby gromadzonych w domach. Szczegółowo opisywane przez Pamuka, doskonale dopełniają świat przedstawiony. Odmalowując niektóre z nich, pisarz opierał się na rzeczywiście posiadanych egzemplarzach: Pisałem powieść i rozglądałem się za różnymi drobiazgami w sklepach ze starzyzną, na pchlich targach i w prywatnych mieszkaniach. Szukałem przedmiotów, które mogliby posiadać bohaterowie mojej powieści, członkowie fikcyjnej rodziny mieszkającej w tym starym domu między rokiem 1975 a 1984. W pracowni pojawiały się zatem zakurzone buteleczki po lekarstwach, woreczki z guzikami, losy loterii państwowej, talie kart, ubrania i sprzęt kuchenny. Wyobrażałem sobie sytuacje i sceny pasujące do przedmiotów, które kupowałem często pod wpływem impulsu (jak na przykład tarkę do pigwy) z zamiarem wykorzystania ich w powieści. Pewnego razu w sklepie z używaną odzieżą znalazłem sukienkę z jasnego materiału w pomarańczowe róże i zielone liście i uznałem, że pasuje idealnie do Füsun, bohaterki mojej powieści. Wróciwszy do pracowni, rozłożyłem przed sobą zakupioną sukienkę i zabrałem się do opisywania sceny, w której Füsun uczy się prowadzić samochód, ubrana w tę właśnie kreację. (…) Tak właśnie pisałem „Muzeum Niewinności” – kontemplując o opisując inspirujące mnie przedmioty, przeczesując sklepy w poszukiwaniu rekwizytów niezbędnych mi do pracy lub zamawiając ich wykonanie u artystów i rzemieślników. Kiedy w 2008 roku ukończyłem powieść, zarówno pracownia, jak i mieszkanie były zapełnione najrozmaitszymi drobiazgami.**

To właśnie wtedy Orhan Pamuk postanowił stworzyć realną wersję opisanego w powieści muzeum. Urządził je w kamienicy w Çukurcumie, którą kupił w 1999 roku i z pomocą zaprzyjaźnionych architektów – İhsana Bilgina, Cema Yücela i Gregora Sundera Plassmanna – przekształcił budynek z 1897 roku w nowoczesną przestrzeń muzealną. W rozlicznych gablotach czytelnicy mogą odnaleźć przedmioty doskonale znane im z powieści: filiżankę do herbaty, zapomnianą spinkę, kawałek tapety, tarkę do pigwy, oranżadę Zefir, klatkę na kanarka, ruszające głowami pieski, kosz piknikowy czy kolczyk, od którego wszystko się zaczęło.



Zebrane przez Pamuka przedmioty są materialnym wyrazem muzealnej idée fixe tureckiego prozaika. W wymiarze literackim – to przede wszystkim pamiątki po Füsun, które pozwalają Kemalowi zrekompensować sobie nieobecność ukochanej. Przedmioty przechowują ich wspólne wspomnienia. Przypominają mu o szczęściu, dodają siły w chwilach samotności i przygotowują na ból, który powraca w dniach, kiedy nie widzi on swojej wybranki. To dlatego Kemal niemal z nabożną czcią zbiera niedopałki papierosów pośpiesznie rzucone przez Füsun do popielniczki czy niepostrzeżenie chowa do kieszeni resztki nadgryzionego przez nią wafelka. Poprzez kontakt z Füsun, każda z rzeczy staje się dla Kemala emanacją jej samej. Idée fixe Kemala jest jego piękna kuzynka.

Kemal przedstawia historię swojej miłości do Füsun jako dzieje przedmiotów. Na blisko 750 kartach książki mozolnie gromadzi eksponaty. Przemienia mieszkanie w kamienicy Zmiłowanie w Kunstkammer, gabinet osobliwości. Początkowo wstydzi się tego, co robi. Jest nieśmiały, nie chce obnosić się ze swoimi zbiorami. Zbiera rzeczy dla samego ich zbierania, nie dla wystawiania ich. Kolekcjonowanie przedmiotów to pocieszenie, odpowiedź na jego bolesne przeżycie. Ma wrażenie, że upublicznienie kolekcji groziłoby odebraniem mu części Füsun. Jednak w miarę upływu czasu Kemal dostrzega, że stworzenie muzeum dałoby mu nie tylko szansę na wyrażenie swojego podziwu dla Füsun, ale też na pokazanie całemu światu, jak być dumnym ze swojego życia. Chce, aby z każdego miejsca ekspozycji można było objąć wzrokiem całą jego kolekcję. Jest przekonany, że dzięki temu zwiedzający muzeum utracą poczucie czasu. Na tym polega największe pocieszenie. W tworzonych z miłością, dobrze zaprojektowanych poetyckich muzeach doznajemy ukojenia nie dlatego, że oglądamy w nich nasze ulubione stare przedmioty, lecz dlatego, że Czas przestaje tam istnieć. Proszę, by umieścił pan to w swojej książce. Nie powinniśmy ukrywać, jak doszło do tego, że zleciłem panu jej napisanie, ani tego, w jaki sposób pan ją pisał… Poproszę także o pańskie notatki, brudnopisy, one też powinny zostać włączone do ekspozycji.

Muzeum Niewinności zostało otwarte 28 kwietnia 2012 roku. Mieści się przy Çukurcuma Caddesi pod numerem 2. Bilet wstępu nie jest najtańszy – kosztuje 25 lir, czyli tyle, co do sułtańskiego pałacu Topkapı. Jednak na czytelników Pamuka czeka miła niespodzianka. Ci, którzy przyjdą z własnym egzemplarzem Muzeum Niewinności i zdecydują się podstemplować znajdujący się tam bilet (w polskiej edycji na stronie 728), wejdą za darmo do miejsca, w którym w tak niezwykły sposób spotykają się rzeczywistość i fikcja literacka. Mam nadzieję, że i ja będę mogła kiedyś z tego zaproszenia skorzystać.




* Orhan Pamuk, Pisarz naiwny i sentymentalny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012, s. 35-36.
** Orhan Pamuk, Pisarz naiwny i sentymentalny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012, s. 109-110.


Zajrzyj także na oficjalną stronę Muzeum Niewinności!

(fot. Masumiyet Müzesi.org)
Dodaj komentarz
  • Nazwa użytkownika
Przepisz kod z obrazka
Dziennik Literacki używa plików COOKIE. Korzystając z Dziennika Literackiego wyrażasz zgodę na ich wykorzystywanie.
Kliknij, aby dowiedzieć się więcej o plikach COOKIE.
Akceptuję