"Lód"

Zdarza się, że pisarze nadają swoim bohaterom własne nazwisko. Ale nigdy dotąd nie słyszałam, aby jakikolwiek autor przybrał imię jednej ze stworzonych przez siebie postaci. Anna Kavan, a właściwie Helen Emily Woods, okrzyknięta została jednym z najbardziej oryginalnych i najciekawszych pisarzy XX wieku. Sytuowano ją w nurcie science fiction, chociaż cześć środowisk określała jej powieści mianem eksperymentu literackiego drugiej fali feminizmu (Lód opublikowano bowiem w 1967 roku, zaledwie na kilka lat przed jej rozpoczęciem). Jednak w moim odczuciu pisarka wychodzi poza te dwa prądy. Proza Kavan jest prozą egzystencjalną, symboliczną, niezwykle surrealistyczną i odrealnioną. Polski wydawca porównuje powieściopisarkę do George’a Orwella i Franza Kafki. I choć faktycznie można się doszukać podobieństw w stylu Brytyjki i autora Roku 1984, to jednak prócz wspólnego i dla Lodu, i dla sztandarowego dzieła Franza Kafki motywu procesu, proza Kavan bynajmniej nie przypomina w niczym prozy wielkiego Prażanina.

Akcja Lodu rozgrywa się w bliżej niesprecyzowanej rzeczywistości. Kavan nie nazwała swoich postaci oraz miejsc, w których one przebywają. Nie ma tu żadnych konkretów, jedynie ogólnikowe określenia: dziewczyna, mężczyzna, ten kraj, ten namiestnik. Bezimienny narrator opowiada zatem o tych nienazwanych postaciach i o świecie stojącym w obliczu dziwnej katastrofy, w wyniku której anonimowemu życiu na anonimowej planecie zagroziło całkowite zlodowacenie. Zamarzający świat lśni słonecznym światłem odbijającym się od przeźroczystej ściany lodu. Zachwyca swoim pięknem, gdyż przypomina najbardziej urokliwe rzeczywistości, takie, jakie projektowane są tylko w snach. Jednak oniryczny świat Kavan to świat nocnego koszmaru – jest niebezpieczny, wzbudza lęk i permanentne poczucie zagrożenia. Nie tylko poprzez obecność lodu i to postępujące zlodowacenie. Tu wszystko, na pozór normalne, okazuje się nienaturalne, zniekształcone, zdeformowane. Ten świat nie rządzi się żadnymi prawami logiki, jest całkowicie pozbawiony sensu. I chyba właśnie przez to zdaje się być tak niebezpiecznym, gdyż jest chaotyczny i nieprzewidywalny, ale równocześnie potężny, osaczający, wręcz klaustrofobiczny. Kavan nie ukazuje zatem istniejącej rzeczywistości, nakazuje czytelnikowi odkrywanie nowej, zwracającej się w kierunku snów i stanów podświadomości. Paradoksalnie, ten zgoła przerażający świat, wzbudza u samej pisarki bardzo pozytywne emocje. Zło fascynuje ją i nęci, a tę fascynację autorka z dużym powodzeniem przekazuje czytelnikowi. To wszystko sprawia, że jej świat jest ekstremalnie ambiwalentny.

Podobnie ambiwalentnie Kavan traktuje miłość. Z jednej strony opowiada o głębokim, ale subtelnym uczuciu łączącym mężczyznę i dziewczynę, z drugiej – całkowicie je brutalizuje, zamieniając szczere i bezinteresowne emocje w chorą, przepełnioną przemocą fascynację. Dziewczyna opisywana jest jako delikatna, krucha i drobna, bardzo uległa. Początkowo więc u poznających ją mężczyzn wzbudza potrzebę zaopiekowania się nią. Jednak z czasem w jej relacjach z mężczyznami pojawia się impuls wzbudzający w nich ogromną chęć znęcania się nad nią, ich zachowanie wobec niej pełne jest przemocy, jest sadystyczne, gdyż Ci mężczyźni nie tylko krzywdzą ją fizycznie (bijąc czy gwałcąc), ale przede wszystkim niszczą psychicznie. A ona, słaba by im się przeciwstawić, czasem znika. Ucieka od mężczyzny, od jej męża, od namiestnika. Oni zaś rzucają się za nią w pogoń. Walczą o nią, gdyż pałają do niej obsesyjną miłością. Gdyż żaden nie może bez niej żyć.

Na pewno Lód jest powieścią niecodzienną, a przez to trochę intrygującą. Jednak zupełnie nie przypadł mi do gustu, chociaż surrealizm (czy w kinie, czy w malarstwie) uwielbiam i przynajmniej teoretycznie, powinno mi się Kavan dobrze czytać. A jednak tak się nie stało. Ta drobna, ledwie dwustustronicowa powieść niezwykle mnie zmęczyła i zirytowała. A w czasie lektury, każdą kolejną linijką od siebie odpychała. Na tyle skutecznie, że dziś wiem, że Kavan kolejnej szansy ode mnie nie dostanie. W końcu czytanie ma przede wszystkim sprawiać przyjemność, czyż nie? ;)