"H.P. Lovecraft. Przeciw światu, przeciw życiu"

Nie jestem miłośniczką prozy Howarda Phillipsa Lovecrafta. Albo inaczej, czytanie jego tekstów sprawia mi przyjemność, niemniej jednak nie uważam ich za coś nadzwyczajnego. Esej Michela Houellebecqa kupiłam więc nie dlatego, że chciałam dowiedzieć się czegoś więcej o Pustelniku z Providence, tylko aby przekonać się, co tym razem twórca Cząstek elementarnych wymyślił nowego.

H.P. Lovecraft. Przeciw światu, przeciw życiu to esej Michela Houellebecqa z 1999 roku, który poprzedza wstęp autorstwa Stephena Kinga. Nie jest on typową biografią pisarza, stanowi raczej zbiór refleksji biografa na temat jego własnej fascynacji omawianym autorem. King w przedmowie zatytułowanej Poduszka Lovecrafta nazywa go tekstem niezwykłym, w którym refleksja krytyczna miesza się ze zdecydowanie subiektywnymi sądami i pełnym życzliwości spojrzeniem na biografię – to raczej rodzaj miłosnego listu erudyty, pierwsze prawdziwe wyznanie cerebralnej pasji. A przy tym ksenofobiczny pean na cześć elitarności horroru, science-fiction i fantasy.

Co do tego, że miłośnicy innej literatury niż literatura fantastyczna i grozy to czytelnicy drugiej kategorii zgodni są wszyscy – i King, i Houellebecq, i Lovecraft. Stephen King miłośników Agaty Christie nazywa zbieraczami bestsellerów, zasilającymi konto pani Danielle Steel, zapewniając jej dostatnią i spokojną starość. Czytelnicy fantasy i horrorów są jego zdaniem bardziej wyrafinowani i wymagający. Ich tak ubogie menu wcale nie zadowala. Houellebecq idzie o krok dalej i definiuje źródło niechęci elitarnej grupy czytelników. Dla nich realizm to synonim przeciętności. Lovecraft zaś najbardziej wyraziście z wszystkich trzech pisarzy wyraża swój wstręt do tego typu literatury. W liście do Belknapa Longa pisze: Słowem, moje dziecko, widzę w tego rodzaju tekstach pozbawione dyskrecji poszukiwanie tego, co w życiu najniższe, oraz niewolniczą transkrypcję pospolitych zdarzeń widzianych prostackim okiem dozorcy czy szypra. Bóg wie, dość mamy bydląt na każdym podwórku, a wszystkie tajniki seksu da się zaobserwować przy okazji kopulacji krowy albo klaczy.

To deprecjonowanie, wręcz poniżanie innych gatunków literatury wywołuje we mnie głębokie poczucie absmaku. Redukcjonistyczna wizja rzeczywistości Lovecrafta, wyłączająca z opisów świata przedstawionego choćby takie aspekty jak wyżej wspomniany seks, w moim odczuciu wcale nie świadczy o większej wartości tej prozy. Wręcz przeciwnie, jawi mi się jako ograniczona i niepełna. Tym bardziej nieuzasadnione wydaje mi się zdanie Houellebecqa i Lovecrafta, jakoby realizm poprzez sam fakt realistycznego opisywania świata nie miał żadnej wartości literackiej. A może jest zupełnie odwrotnie? Może to literatura grozy i fantasy ma jakieś braki?

Równie dyskusyjna jak tocząca się między wersami debata na temat wyższości różnego rodzaju gatunków literatury, jest kwestia, za pośrednictwem której Michel Houellebecq otwiera pierwszą część swego eseju. Pisze bowiem w następujący sposób: Kto kocha życie, nie czyta. Nie chodzi też zresztą do kina. Cokolwiek by o tym mówić, dostęp do świata artystycznego jest w mniejszym czy większym stopniu zarezerwowany dla tych, którzy mają tego wszystkiego trochę dość. Sam Lovecraft miał tego całkiem dość, nie tylko trochę. Załamanie nerwowe, dziesięcioletni letarg, zamykanie się w domu, odmawianie wstawania z łóżka… Lovecraft oblewa egzamin z socjalizacji. Staje się zupełnie nieprzystosowany społecznie. A przynajmniej postać o tego typu cechach wyziera z kart eseju Michela Houellebecqa. Człowiek zagubiony, niedostosowany, a przez to rozgoryczony i zły. Odreagowujący swoją niechęć do świata, do którego nie umie się przystosować, poprzez swoje teksty. A Houellebecq zdaje się nobilitować Lovecrafta właśnie za to, że był życiowym nieudacznikiem . Wadę przemienia w zaletę i za pomocą wspomnianych braków definiuje jego wyjątkowość. W pewnym momencie pisze o Lovecrafcie: Będzie świadomie ignorował wszystko, co wydaje mu się nieinteresujące lub pośledniej wartości artystycznej. I to ograniczenie da mu siłę i wzniosłość. Jednak w moim odczuciu negowanie rzeczywistości wcale nie świadczy o wzniosłości, lecz o ignorancji.

Lovecraft jest materialistą, reakcjonistą, natywistą. A przy tym, jakby paradoksalnie, twórcą mitu założycielskiego, który zainspirował całe rzesze następców. Bez cienia wątpliwości jest więc jednym z najważniejszych prozaików amerykańskich. I chociaż jego poglądy budzą kontrowersje, a uprawiany przez niego gatunek nie wywołuje we mnie entuzjazmu, nie mogę nie zgodzić się z Houellebecqiem w jednym, że w jakimś stopniu, jako jednemu z nielicznych, udało mu się koniec końców, tak jak chciał, wznieść ponad ludzkość.