"Teatr pamięci"

Teatr pamięci to druga wydana w Polsce powieść Pablo De Santisa. W Argentynie ukazała się ona w 2000 roku. U nas, siedem lat później. Tak, jak to miało miejsce w przypadku innych jego książek, i tu De Santis oferuje czytelnikom powieść, która balansuje na granicy kilku gatunków: kryminału, thrillera i powieści erudycyjnej.

Jak jest kształtowana ludzka pamięć i czy można w nią wniknąć? Jak manipulować ludzkimi wspomnieniami? Te wyklęte przez ortodoksyjną naukę tematy fascynowały znanego naukowca – doktora Fabrizio, szefa tajemniczej fundacji. Jego naukowi spadkobiercy kontynuują badania swojego mentora, ale wykluczają ze swego grona faworyta Fabrizia, młodego neurologa, Martina Nigro. Mężczyzna, zafascynowany pracą doktora, nie może się z tym pogodzić. Tymczasem do szpitala, w którym pracuje Nigro, trafia Pan Nikt – pacjent z amnezją. Próby przywrócenia mu wspomnień do niczego nie prowadzą. Nieoczekiwanie, niepamiętającego niczego pacjenta, ktoś próbuje zabić…

Tytułowy teatr pamięci to nawiązanie do koncepcji tajemniczego odwróconego amfiteatru XV-wiecznego włoskiego filozofa, Giulia Camillo.

Teatr pamięci był odwzorowaniem wszechświata. Opierał się na planie znaków zodiaku; źródło jego pochodziło z grecko-rzymskiej mitologii. Każda postać była zarazem mitem oraz alegorią cnót, zawodów, podróży, praw natury, pochodzenia człowieka, części duszy, kar piekielnych, strukturą samej pamięci, samotnością. Kto by wszedł do teatru, zbudowanego z niemożliwą doskonałością, zyskałby całą wiedzę dzięki wizji niebiańskiej harmonii. To nie było, jak tradycyjna sztuka pamięci, narzędzie ułatwiające zachowanie wiedzy: teatr był absolutnym poznaniem samego siebie.

Bohaterowie powieści Pablo De Santisa chcą poznać samych siebie. Swoją tożsamość chce odzyskać pacjent z amnezją, tzw. „człowiek w nawiasie”, Román Diagó. Mężczyzna chce dowiedzieć się kim był, zanim karetka przywiozła go do szpitala, a sanitariusze oddali w ręce młodego neurologa. Doktor Martin Nigro też chce poznać siebie – czuje, że część swojej osobowości stracił w momencie, gdy odcięto go od intelektualnej spuścizny doktora Fabrizio. Obaj wspomniani mężczyźni chcą dostąpić wiedzy absolutnej w jeszcze jednym zakresie. I jeden, i drugi pragnie poznać swojego mentora. Román Diagó niemal popada w szaleństwo, tropiąc dzieje ojca. Martin Nigro zdaje się iść w ślady swojego pacjenta – chce wiedzieć o wszystkim, co dotyczy Fabrizia, a zwłaszcza chce poznać wyniki jego badań. Naukowiec przez lata pracował nad stymulowaniem wczesnej pamięci i tworzeniem fałszywych wspomnień, wierząc, że pamięć nie bywa wierna faktom, lecz jest jedynie horror vacui. To dlatego z taką intensywnością Fabrizio pracował nad strukturami mnemotechnicznymi.

Percepcja to język: z tych liter – dźwięków, obrazów – tworzymy zdania: reminiscencje. Kiedy utworzymy już skojarzenia, nadajemy im sens, bo sens nas prześladuje i zawsze nas dopada: nasz umysł nie jest przygotowany na chaos, już samo słowo „chaos” to początek uporządkowania. Żeby stworzyć ducha, nie trzeba prześcieradła ani strasznego głosu; wystarczą niedostrzegalne znaki, połączone w tajemny sposób; używając tych sygnałów jak liter, możemy w pamięci innych zapisać, co chcemy.

Pablo De Santis przedstawia za pośrednictwem swoich bohaterów niezwykłą koncepcję systemu, który określałby relację między pamięcią i przestrzenią. Fabrizio, za Nietzschem, pragnie rozprzestrzenienia rzeczy zapamiętywanych przez nas w przestrzeni. To w pokojach, budynkach, konstrukcjach miałaby być magazynowana nasza pamięć. Nowe przestrzenie miałyby powstawać zawsze wtedy, gdy umieszczalibyśmy w naszej pamięci nowe rzeczy. Pisarz bawi się tą koncepcją nowego systemu mnemotechnicznego także w warstwie fabularnej. Dobór miejsc akcji i rozgrywających się weń zdarzeń jest nieprzypadkowy.

Centralną postacią, a zarazem narratorem powieści, jest Martin Nigro – niegdysiejszy współpracownik doktora Fabrizia; pracownik na oddziale neurologicznym w jednym z argentyńskich szpitali; lekarz zwany doktorem Nikt, cierpiący na syndrom Strelera. Choć jest młody wiekiem, ma bogaty bagaż doświadczeń, który sprawia, że Nigro jest zgorzkniały, cyniczny i właściwie niczego nie oczekuje od życia. Román Diagó pojawia się w jego życiu jako pacjent. Na pozór – jeden z wielu. Szybko okazuje się jednak, że nie jest tak do końca. Obaj bohaterowie przenikają się i uzupełniają. Są ze sobą złączeni – po pierwsze, postacią Luciany (żony Romána), po drugie dziejami dokora Fabrizio i Diagó seniora.

Skomplikowane zależności między bohaterami, wielopoziomowa fabuła i tajemnicza atmosfera – Pablo De Santis jak zwykle nie zawodzi. Przede mną jeszcze tylko Kaligraf Woltera. Już nie mogę się doczekać, kiedy sięgnę po tę powieść.