"Utz"

Portret ekscentryka, portret miasta, alegoria więzów między życiem a sztuką, a nawet relacja ze śledztwa. Jedna powieść, kilka możliwości interpretacji książki. Wielowątkowa, misternie napisana, przewrotna i zabawna. Powieść o życiu, pasji i historii.

Choć o jednej z powieści Bruce’a Chatwina miałam okazję już pisać, jak dotąd nigdy nie napisałam nic więcej o samym autorze, a niewątpliwie jest on postacią, która zasługuje na dużą uwagę. Charles Bruce Chatwin (ur. 13 maja 1940, zm. 18 stycznia 1989) – brytyjski pisarz, dziennikarz, podróżnik przyszedł na świat w Sheffield, w Anglii. W 1958 roku, po ukończeniu Marlborough College, przeniósł się do Londynu, gdzie z czasem zaczął pracować jako ekspert od impresjonizmu w domu aukcyjnym Sotheby's. Był w tym świetny. Wsławił się szczególnie niezwykłą wiedzą i intuicją w rozpoznawaniu falsyfikatów. Jednak jego karierę przerwała choroba oczu – w 1964 roku zdiagnozowano u niego zeza, który uniemożliwił mu dalszą pracę z dziełami sztuki. Jego lekarz, Patrick Trevor-Roper, zarekomendował mu wyjazd do Afryki, a konkretnie do szpitala specjalistycznego w Addis Abebie. W lutym 1965 roku Chatwin posłusznie udał się do Sudanu. Wrócił stamtąd zupełnie odmieniony. Sztukę zarzucił na rzecz archeologii. Z pracy w Sotheby's zrezygnował latem 1966 roku, a już jesienią rozpoczął studia na archeologii na Uniwersytecie w Edynburgu.

Jednak po dwóch latach jego zapał wygasł – rygor, jaki narzucało studiowanie, był dla niego nie do zniesienia. Zrezygnował więc, nie uzyskując żadnego tytułu. A w kilka lat później, w 1972 roku, Chatwin przyjął się do pracy w Sunday Times jako doradca ws. sztuki i architektury. Współpraca z magazynem rozwinęła w nim dotąd ukryty talent literacki. Zaczął wiele podróżować – był niemal wszędzie: w Algierii, w Chinach, w Związku Radzieckim, we Francji. Kiedy w 1972 roku przeprowadzał wywiad z Eileen Gray, 93-letnią architekt i dekoratorką, w jej paryskim mieszkaniu zauważył na jednej ze ścian mapę tajemniczej krainy w Ameryce Południowej, Patagonii. Anegdota głosi, że Chatwin powiedział wówczas Gray: „Zawsze chciałem tam pojechać”, na co ona odrzekła: „Więc pojedź tam dla mnie”. Dwa lata później, w 1974 roku, Bruce Chatwin wyruszył do Peru. Gdy dotarł do Limy wysłał do swojej redakcji telegram: „Wyjechałem do Patagonii”. Owocem tego wyjazdu była debiutancka powieść Chatwina z 1977 roku pt. W Patagonii, która ugruntowała pozycję Brytyjczyka jako autora doskonałych tekstów globtroterskich. W kolejnych latach Bruce Chatwin opublikował Wicekróla Ouidah (1980), Pieśń stworzenia (1987) czy Utz (1988) – powieść, której poświęcona jest niniejsza recenzja.

Utz to piąta, a zarazem ostatnia powieść w dorobku pisarskim Chatwina. Choć jest tak drobna objętościowo, że w gruncie rzeczy przypomina nieco przydługi esej. Brytyjczyk przygląda się w niej obsesjom, jakie przywodzą ludzi do kompulsywnego kolekcjonowania. Jego Kaspar Joachim Utz przypomina mi innego obłąkanego ideą zbierania kolekcjonera – Alfreda Irganga, bohatera powieści Evelyn Grill.

Obu mężczyzn zbieranie rzeczy prowadzi do wiedzy, choć każdy z nich do mądrości dochodzi poprzez zbieranie zupełnie innych rzeczy. Podczas gdy Irgang zbiera śmieci, Utz kolekcjonuje niezwykłą miśnieńską porcelanę, , która dzięki jego zręcznym manewrom przetrwała w Czechosłowacji zarówno drugą wojnę światową, jak i lata stalinizmu. W 1967 roku liczyła ponad tysiąc eksponatów stłoczonych w jego ciasnym, dwupokojowym mieszkanku na Širokiej 5 w Pradze. Bowiem to właśnie tam dzieje się akcja książki.

Akcja powieści dzieje się w Czechosłowacji (epizodycznie w Szwajcarii) lat 60. XX wieku. Tytułowy Kaspar Joachim Utz, Żyd niemieckiego pochodzenia, jest właścicielem bezcennej kolekcji rokokowych figurek z miśnieńskiej porcelany. Gdy umiera, kolekcja przepada bez śladu, a narrator powieści, amerykański dziennikarz, próbuje ją odnaleźć. Jednak nie przekopuje mieszkania Utza, nie szpera po jego bankowych skrytkach. Aby zrozumieć, co się stało z porcelaną, wyrusza w podróż do przeszłości, a czytelnik wraz z nim, bowiem tylko dzięki temu będzie mógł on poznać czeskiego kolekcjonera.

Dzięki retrospekcjom poznajemy nie tylko samego Utza, ale także sekrety skarbów z Miśni. Powroty do przeszłości dają także Chatwinowi pretekst do snucia rozważań na temat natury dyktatury. W pewnym momencie za pośrednictwem swoich bohaterów mówi:

Tyrania konstruuje swoje komory pogłosowe, próżnię, w której najrozmaitsze, zupełnie przypadkowe dźwięki rozbrzmiewają bez ładu i składu, gdzie najmniejsza aluzja, najcichszy szept wywołuje panikę, tak że w końcu cały ten aparat ucisku załamuje się, i to nie skutkiem wojny czy rewolucji, ale od jednego dmuchnięcia lub szelestu opadających liści…

Chatwin obserwuje, analizuje, interpretuje. Jego miniaturowe powieści wypełnione są po brzegi tysiącami myśli. Ubrane w piękny język, przybrane nieco kąśliwym humorem, inspirują. Smakują wyśmienicie. Utz został w 1992 roku przeniesiony na wielki ekran. Na festiwalu w Berlinie Nagrodę Srebrnego Niedźwiedzia za pierwszoplanową rolę męską otrzymał odtwórca roli Utza, Armin Mueller-Stahl. Ciekawi mnie, czy twórcom obrazu udało się oddać charakter prozy Chatwina. I ekranizacja Utza, i ekranizacja Wicekróla Ouidah, wskakują na szczyt mojej listy filmów do obejrzenia.