"Wenecki anonim"

To miasto przesłonięte lekką mgłą, która nie ustępowała i nie zmieniała się w mżawkę, zawładnięte przez duszne sirocco, które zastygło w bezwietrznym powietrzu, sennie pogrążone w swoim splendorze i minionej wielkości, a też zapewne w swoim dawnym grzesznym bezwstydzie, wypełniały stłumione hałasy i wyziewy laguny, mocniejsze o tej porze dnia, w ostatniej godzinie nieśpiesznego przypływu. Słońce i księżyc wytyczały jego życiu dwa odmienne rytmy, a ono, poddane temu zdwojonemu upływaniu czasu, tym pośpieszniej wychodziło naprzeciw swemu umieraniu, które ujawniały wszystkie jego marmury i cegły, zapadłe posadzki, zmurszałe belki, nadproża i łuki, stada zbyt wielu gołębi i niepokój tysięcy szczurów, mnożących się w poczuciu nadciągającego końca. Ludzie także nosili w sobie cząstkę tego nieuchronnego kresu. Nie myśleli o tym, kupowali chleb i gazety, wstawali, żeby otworzyć sklep, pójść do sądu, do szkoły czy nawet do kościoła, ale tutaj czynili to z większą beztroską niż gdzie indziej, ze śmiechem dźwięcznym i uprzejmym, jakby grali komedię, która wszakże miała zachęcić śmierć, żeby się pospieszyła. Potem na szare niebo nad dzwonnicami wytoczyło się zamglone słońce, ale to wilgotne listopadowe popołudnie nie miało w sobie nic radosnego. Kogo, mimo granej na co dzień komedii, gnębiły myśli i przeczucia dalekie od radości, tego takie popołudnie nie mogło pocieszyć. Dwaj Murzyni na Wieży Zegarowej zaczęli na zmianę uderzać młotami w dzwon i te zdwojone dźwięki, unoszące się nad dachami miasta i nad rozległym placem świętego ewangelisty, oznajmiły godzinę dwunastą.

Ten dekadencki opis miasta otwiera przedostatnią powieść Giuseppe Berto, Wenecki anonim. To utwór romantyczny opowiadający o tragicznej miłości dwojga zakochanych, którzy po ośmiu latach spotykają się, aby tym razem pożegnać się już na zawsze. Historia jakich wiele, błaha i nie nowa. Jednak to, co wyróżnia w gruncie rzeczy przeciętną powieść Berto to rzadko dziś spotykany w literaturze pięknej motyw umierania miasta. Robi on tym większe wrażenie, że dotyczy, zdawałoby się, miasta wiecznego – Wenecji.

Wenecki anonim powstał 1970 roku jako scenariusz filmowy. Reżyser, Enrico Maria Salerno, powierzył główne role przepięknej Brazylijce, Florindzie Bolkan, i amerykańskiemu aktorowi włoskiego pochodzenia, Tony’emu Musante. Film okazał się przebojem i Berto zdecydował się na napisanie, na podstawie własnego scenariusza, książki. Ta, szybko znalazła się na światowych listach bestsellerów. Najwidoczniej dramaty i romanse porywały serca ludzi w latach siedemdziesiątych. Dziś, niemal czterdzieści lat później, historia nieszczęśliwej miłości dwojga nienazwanych bohaterów jawi mi się jako wydumana i zbyt ckliwa. Pomimo skrywającego ją woalu śmierci, zamiast poruszać do głębi i zachwycać, drażni swoją egzaltacją. Tej historii nie sprzyja także język autora. Cytowany na początku recenzji fragment powieści unaocznia jak trudno przekopać się przez gąszcz serwowanych przez pisarza epitetów i porównań. Poszukiwanie sedna w tej dezorientującej gęstwinie znaków męczy i irytuje. Przynajmniej mnie męczyło i irytowało. Odczuwałam przesyt.

Rekompensatą za męki lektury stały się opisy ginącej Wenecji. Nie dlatego, że urzekły mnie swoim pięknem, bo Berto momentami zbliża się w swoich wyobrażeniach miasta do makabrysty. Śmierdzące wody Adriatyku, wyschnięte resztki gołębi i mew na dachach, zdechłe kruki… Śmierć w Wenecji jest wszechobecna, a marnienie samego miasta dokonuje się na naszych oczach. Jego kruchość zmusza do refleksji o kruchość ludzkiego istnienia. Skoro tak łatwo niszczeje silna wielowiekowa metropolia, jak śmierci może sprzeciwić się słaby człowiek? Marność nad marnościami i wszystko marność. Słowa z Księgi Koheleta pobrzmiewają w każdej linijce. Topos vanitas fascynuje Berto, a to zderzanie upływu czasu z kruchością ludzkiej egzystencji skutkuje nasileniem uczucia przygnębienia. Wenecja Berto pełna jest wszechogarniającej rezygnacji.

- Czasami w nocy, (…) kiedy nie mogę zasnąć, podchodzę do okna, otwieram je na oścież i słucham. Słucham długo, chociaż nie ma nic do słuchania oprócz ciszy. Umie umierać ambitnie ta stara dziwka. Lekceważy tych, którzy woleliby ją ocalić, chce się obrócić na powrót w błoto, jak powiedziałaś. Przepadły Niniwa, Babilon, Memfis, czemuż by i ona nie miała przepaść? Śmierć jest niezbędna, jak wszystko, gdy przychodzi jej pora. – I cytuje: - „Wszystko ma swój czas – i jest wyznaczona godzina – na wszystkie sprawy pod niebem…”.

Pięknu ginącej Wenecji towarzyszą stanowcze i szybkie dźwięki oboju wygrywającego nuty Weneckiego anonimu. Tytuł tajemniczego koncertu staje się w powieści synonimem czekających na uśmiech fortuny ludzi – niespełnionych artystów, nieszczęśliwych kochanków, zagubionych w świecie obywateli miasta na wodzie. I nawiązuje do permanentnie podkreślanej w powieści schyłkowości, która przejawia się w świadomym oczekiwaniu śmierci…

Na jego znak rozpoczynają smyczki, początkowo ledwo je słychać, ale zaraz ich powolne wstępne akordy stają się coraz mocniejsze. Wreszcie zaczyna grać on, słychać dźwięki mocne i pewne, po których następują dalsze, nieuchronne i precyzyjne, złączone w tym dawnym koncercie, który mówi o rozpaczy już pogodzonej ze śmiercią człowieka, a może także ze śmiercią miasta czy wręcz ze śmiercią wszystkiego, co już dostatecznie długo żyło na świecie.

Przez całą lekturę Weneckiego anonimu towarzyszyła mi niepewność czy chcę współuczestniczyć w nieszczęściu zakochanych tak, jak oczekiwałby tego pisarz. Brakowało mi miejsca w powieści na własną interpretację opowiadanej historii. I chyba nadal brakuje, dlatego moją przygodę z pisarstwem Berto uważam za zakończoną. Chociaż... Ekranizację Weneckiego anonimu z przyjemnością obejrzę ;)