"Smocze ziarno"

Dawno, dawno temu w malutkiej, odciętej od świata chińskiej wiosce żył sobie stary ojciec z żoną, córką i trójką synów. Jego życie było spokojne. Jego rytm wyznaczała przyroda, tradycja oraz praca na ukochanej ziemi, którą mężczyzna odziedziczył po ojcu, a jego przodkowie – po swoich ojcach. Jednak pewnego dnia na ziemię jego przodków wkroczyli źli żołnierze. A za nimi strach. I zaczęli bezcześcić świętą ziemię i zabijać tych, co ją posiedli…

Smocze ziarno powstało w 1942 roku, zaledwie pięć lat od drugiej, po incydencie mandżurskim z 1931 roku, inwazji japońskiej na Chiny. Bez cienia wątpliwości jest to powieść polityczna. Pisarka ukazuje tragedię inwazji i okupacji Państwa Środka przez Japonię – wojna burzy spokój świata chińskich chłopów i wielowiekowy porządek, który dotychczas wyznaczał rytm ich życia. Przekazywana z pokolenia na pokolenie tradycja, przyzwyczajenia, zwyczaje przestają mieć jakiekolwiek zastosowanie. W spokojny świat wieśniaków, którego granice wyznaczają granice ich własnej wioski, wdziera się szum srebrnych ptaków i świst kul z dział. Pożoga, gwałt, śmierć… Przedstawieni w powieści Chińczycy z dnia na dzień stają twarzą w twarz z niespotykanym wcześniej bestialstwem i okrucieństwem. Nieoczekiwanie dla samych siebie, zostają zmuszeni do walki o własne przetrwanie. Początkowo są ufni wobec okupanta. Są prostodusznymi, łagodnymi ludźmi i wierzą, iż skoro nie wyrządzili nikomu zła, zło i im nie może zostać wyrządzone. Prędko przekonują się jednak, jak bardzo się mylą. Uciemiężeni, postanawiają odmienić swój los. Zaczynają prowadzić potajemną walkę z okupantem – jedni walczą, drudzy milczą w rozmowach z wrogiem. Każdy walczy, jak umie, chcąc zachować ukochaną ziemię i swoje człowieczeństwo. Czas wojny okazuje się więc czasem próby, lecz nie wszystkim udaje się wyjść z niej zwycięsko. Jednak u Buck nawet zdrajcy są postaciami niejednoznacznymi, odmalowanymi różnymi odcieniami czerni i bieli. Pisarka rezygnuje z podziału na dobrych i złych ludzi, dostrzegając człowieka także we wrogu – ojca, syna, męża w zezwierzęconym żołnierzu japońskim. Co ciekawe, przez całą powieść pisarka ani razu nie określa agresorów wprost, opisując ich enigmatycznymi określeniami, takimi jak mali krzywonodzy ludzie czy ludzie znad Wschodniego Oceanu.

Świat, w którym obowiązywały jednoznaczne zasady moralne i proste marzenia, przestaje istnieć. Jednak mimo to Pearl S. Buck nade wszystko zwraca uwagę właśnie na dziedzictwo chińskiej kultury – reguły i wierzenia, które dotychczas regulowały codzienny porządek życia. Opowiada o świecie, w którym człowiek nie należy sam do siebie. Człowiek należy do tych, co byli przed nim, oraz do tych, co przyjdą po nim.. Niezwykle silne więzy pokrewieństwa, szacunek młodych do starszych, posłuszeństwo żon mężom, małżeństwa dzieci, spokojna uprawa ziemi… Jeśli to jest, to na całym świecie nie ma nic innego, czego można by pragnąć. Wojna zmienia ten odwieczny porządek, jednak, paradoksalnie, choć zniewala, pozwala wyzwolić się kobiecie i wyjść poza tradycyjną dla niej rolę. Czas inwazji japońskiej to czas emancypacji chińskich kobiet, takich jak powieściowa Nefryt – młodych, zdolnych, które mają ambicję coś osiągnąć i które nie chcą spędzić życia zamknięte w czterech ścianach domu teściowej. Te zmiany budzą u starszych ludzi równie wiele pytań, co wojna – czy kobieta może być równa mężczyźnie? Czy nabywając wiedzę nie straci swojej kobiecości? Czy odróżni ona tak dobrze, jak mężczyzna granicę między dobrem a złem? Gdzie leży ta granica? I czy jest się lepszym od wroga, kiedy morduje się tak jak on, ale tylko dlatego, że chce się zachować własne życie?

Ta poważna, brutalna tematyka zdaje się nie przystawać do narracji, jaką pisarka prowadzi w swojej książce. Z jednej strony jest ona bardzo logiczna, uporządkowana, rzeczowa; każde wydarzenie wynika z poprzedniego; zdania są krótkie i dynamiczne. Z drugiej – przywodzi na myśl sposób opowiadania bajek i baśni. Niezwykle mnie zauroczyła. Po przeczytaniu Smoczego ziarna rozumiem też już, dlaczego miłośnicy Buck nazywają Ukryty kwiat powieścią wyjątkową w jej dorobku literackim. Gdybym przeczytała je obie, nie znając autora, nigdy bym nie powiedziała, że wyszły spod pióra tej samej pisarki.

Smocze ziarno to piękna opowieść o wojnie, o umiłowaniu pokoju, o sile więzów rodzinnych, ale nade wszystko o miłości – potężnej i bezgranicznej, która jest w stanie przezwyciężyć wszystkie trudności. Ta urzekająca historia zaledwie w dwa lata po jej opublikowaniu została zekranizowana. W 1944 roku powstał film z Katharine Hepburn i Walterem Hustonem w rolach głównych, którego scenariusz oparto na fabule powieści. Czy jest to rzetelna ekranizacja? Nie wiem, ale chętnie się przekonam. A jeszcze chętniej sięgnę po kolejną powieść Pearl S. Buck :)