"Wichrowe Wzgórza"

Kiedy zaczęłam czytać powieść, już po kilku pierwszych linijkach zaczęło mi się cisnąć na usta jedno pytanie: to są te sławetne Wichrowe Wzgórza?! Niesamowite rozczarowanie – stylem, językiem, sposobem snucia opowieści. Pierwsza myśl: Jane Austen i Anno Przedpełska-Trzeciakowska wróćcie! Zupełnie inaczej wyobrażałam sobie Wichrowe Wzgórza i pewnie stąd to niesamowite zaskoczenie. Dziś, po przeczytaniu całości, muszę przyznać, że (z trudem ;) zaakceptowałam jej styl i formę, i powieść nawet mi się spodobała. Ale... hmm, jakby to ująć. Bez większych fajerwerków?

Wichrowe Wzgórza to jedyna powieść, jaka wyszła spod pióra Emily Jane Brontë, jednej z trzech sióstr-pisarek, które zrewolucjonizowały XIX-wieczną prozę angielską, zapisując się tym samym w kanonie brytyjskiej literatury. Pisarka urodziła się w 1818 roku (rok po śmierci swojej wybitnej poprzedniczki, Jane Austen) w skromnym probostwie w hrabstwie Yorkshire. Jej rodzinne Haworth to, jak podaje Anna Przedpełska-Trzeciakowska, drobny punkt w łańcuchu Gór Pennińskich, okrywających piaskowcową skorupą zachodnią część północnej Anglii. Punkt w zachodniej części Yorkshire, największego brytyjskiego hrabstwa, o historii równie gwałtownej i surowej, jak tutejsze wiatry. Niewielka osada wśród rozległych wrzosowisk i torfowisk tworzących pejzaż, który znalazł odbicie w najlepszej angielskiej prozie.* Krajobraz Haworth stał się w naturalny sposób przestrzenią stanowiącą tło debiutanckiej powieści młodej pisarki. Malownicze, intrygujące, a przede wszystkim surowe i mroczne wrzosowiska, znakomicie wpisały się w ogólny nastrój utworu.

Wichrowe Wzgórza to powieść osadzona w dużej mierze na autobiograficznych wątkach. Tak jak otaczający pisarkę krajobraz, na jej nastrój wypłynął także charakter samej Emily.

Moja siostra Emily nie była osobą o wylewnym charakterze i w tajniki jej myśli i uczuć nawet najbliższym i najdroższym nie wolno było wdzierać się bez pozwolenia. (…) Od bardzo wczesnych lat snułyśmy marzenia, że kiedyś zostaniemy pisarkami. Te marzenia, których nie porzuciłyśmy nigdy, nawet gdy dzieliła nas odległość i zajmowały absorbujące obowiązki, nagle nabrały siły i woli urzeczywistnienia.

Charlotte Brontë


Wspomnienia sióstr o Emily dają obraz skrytej i niezwykle zamkniętej w sobie kobiety. Milcząca, potrafiła niekiedy nie odzywać się do domowników całymi tygodniami. Domatorka, opuściła probostwo tylko raz, podróżując do Brukseli, gdzie uczyła się w renomowanej szkole państwa Héger. Jej wrodzony upór doprowadził do jej przedwczesnej śmierci w 1848 roku. Przeziębiwszy się na pogrzebie brata, Emily konsekwentnie odmawiała wezwania lekarza, co doprowadziło do szybkiego pogorszenia się jej stanu. Zmarła na gruźlicę w wieku zaledwie trzydziestu lat.

Emily zaczęła pisać Wichrowe Wzgórza prawdopodobnie jesienią 1845 roku. Ukończyła je niespełna rok później, w lecie 1846 roku. Pisarka wydała ją pod pseudonimem jako Ellis Bell. Książka zebrała jak najgorsze recenzje. Krytyk „New Monthly Magazine” grzmiał: „Wichrowe Wzgórza” pióra Ellisa Bella to straszliwa opowieść, powiązana z równie przerażającym i odstręczającym miejscem. Powinna nazywać się „Obmierzłe Wzgórza”, bo trudno sobie wyobrazić coś, przed czym umysł i ciało instynktownie bardziej się wzdraga niż ów dwór i jego mieszkańcy. Po prawdzie, nie mogę częściowo nie przyznać mu racji. Wichrowe Wzgórza są powieścią mroczną i niepokojącą. Przerażenie wzbudza u czytelnika dwór, przerażają wrzosowiska i przerażają sami bohaterowie. Dzicy, nieokiełznani albo, co zabrzmi bardziej elegancko, temperamentni i targani namiętnościami, wiodą życie, w którym dramaty poszczególnych jednostek składają się na tragedię całej niewielkiej powieściowej społeczności.

O fabule powieści pisano już wiele, podobnie jak i sporządzono mnóstwo charakterystyk głównych bohaterów. Bezcelowe byłoby zatem powielanie tego, co już zostało powiedziane. To, co mnie ciekawi i o czym chciałabym napisać, to o autobiograficznym wymiarze utworu na dwóch jego najważniejszych płaszczyznach – genezy i kreacji jego najważniejszych postaci.

Wichrowe Wzgórza to jedna z pierwszych powieści, w których odchodzi się od wszystkowiedzącego narratora. Zawężenie naszej percepcji świata przedstawionego wynika nie tylko z rozproszenia narracji, ale także z drugiego zabiegu, tak chętnie uprawianego przez Austen. U Emily brak komentarzy odautorskich, są jedynie segmenty faktów, z których wynikają związki przyczynowo-skutkowe. Brak tu moralizowania, brak psychologizacji postaci... Interpretacja tekstu pozostawiona zostaje wyłącznie w rękach czytelnika. Sam tekst płynie zaś z ust dwojga narratorów, którzy niczym klamra spinają w jedną całość opowiadaną w powieści historię. Jednym z nich jest Ellen (Nelly) Dean – opiekunka i służąca, od lat związana z rodzinami Earnshaw i Linton, która swoimi opowieściami o czasach minionych skraca dzierżawcy Drozdowego Gniazda, panu Lockwoodowi, nudne dni choroby. Pierwowzorem powieściowej Nelly była niania rodzeństwa Brontë – Tabithy (Tabby) Aykroyd. Jej talent gawędziarski, a także opowiadane przez nią ludowe opowieści czy ballady, zostały uwiecznione przez jej podopieczną na kartach powieści. Jednak Emily tworząc swoją historię nie opierała się wyłącznie na głoszonych przez nianię podaniach. Kanwą, na której oparła intrygę Wichrowych Wzgórz była jej własna historia rodzinna, stanowiąca podwaliny najważniejszego wątku, wątku Heathcliffa.

Hugh Brunty [dziadek rodzeństwa Brontë – przyp.], pochodzący z zamożnej kupieckiej rodziny, został intrygami i podstępem pozbawiony majątku przez dziecko przygarnięte przez jego ojca, a pradziadka sióstr Brontë. Ciemnoskóry znajda, nazywany Welsh (Walijczycy odznaczali się ciemną karnacją), postać przypominająca Heathcliffa, zakochał się w córce swego opiekuna, Mary. Odrzucony, poprzysiągł zemstę rodzinie Brunty. Udało mu się zgarnąć cały ich majątek i przejąć opiekę nad małym Hugh, którego bezlitośnie tyranizował. Dopomagał mu w tym obłudny służący, przypominający powieściowego Józefa.**

Jeśli dodać do tego fakt, iż problem Heathcliffa z alkoholizmem i narkomanią, jak również rozpacz Hindleya po utracie ukochanej, były wzorowane na doświadczeniach brata Emily, można powiedzieć tylko jedno: życie naprawdę przerasta fikcję.
Niedawna lektura powieści Jane Austen sprawiła, że przez całą lekturę Wichrowych Wzgórz mimowolnie próbowałam odnajdywać podobieństwa i wychwytywać różnice w prozie obu pisarek. I choć cech wspólnych pomiędzy dwiema prozaiczkami nie ma zbyt wiele, to czytając powieść Emily nie mogłam oprzeć się wrażeniu, że ponownie sięgnęłam po Opactwo Northanger Jane.

Zaintrygowały mnie odniesienia obu autorek do tak modnej wówczas powieści gotyckiej. Zaintrygowało zwłaszcza podobieństwo imion. Trzy Katarzyny. Przypadek czy zabieg celowy? ;)

Emily czerpie z motywów powieści gotyckiej, ale nie w sposób, w jaki to robiła Jane. Brontë nie tworzy satyry, ale umiejętnie wplata elementy świata nadprzyrodzonego do swojej historii. Niemniej jednak, sceny oniryczne wydają mi się szalenie wydumane, a to magiczne odrealnienie zamiast być autem, mierzi swoją banalnością. Jeśli miałabym mieć zastrzeżenie do któregokolwiek aspektu tej powieści, to właśnie do objawienia się ducha Katarzyny Lockwoodowi w pierwszych rozdziałach utworu. Rozumiem intencje, rozumiem pomysł, doceniam, w jaki sposób zostało to do powieści wprowadzone, ale… No, właśnie, ALE ;)

Rozumiem przełomowość tej powieści, nową jakość, którą wprowadzała i jej miejsce wyjątkowe w literaturze brytyjskiej. Mroczna, brutalna, niezwykła jak na tamte czasy, zdumiewała wówczas i zdumiewa teraz, gdyż pomimo upływu lat, dalej odróżnia się swoją posępnością i unikalnością. Jednak należy do tego typu utworów, których wielkość rozumiem, akceptuję, ale do których już więcej nie miałabym ochoty wracać. I po które, przynajmniej w najbliższej przyszłości, na pewno z nostalgią nie sięgnę…

* Przedpełska-Trzeciakowska Anna, Na plebanii w Haworth, Warszawa 1998, s. 9.
** Pałac Agnieszka, [w:] Brontë Emily, Wichrowe Wzgórza, Kraków 2006, s. 261.