Parę słów o realizmie magicznym...

Na fali popularności ekranizacji Miłości w czasach zarazy Gabriela Garcíi Márqueza, czytelnicy na całym świecie zaczęli sięgać po teksty pisarzy, głównie iberoamerykańskich, piszących w duchu wielkiego Kolumbijczyka. Zauroczeni historią, zafascynowani niecodzienną atmosferą, rozpoczęli poszukiwania powieści, które ponownie przeniosłyby ich w świat wyobraźni. Można pokusić się o stwierdzenie, że realizm magiczny zaczął przeżywać swój renesans. Jednak tak, jak początkowo postrzegano to zjawisko jako niezwykle pozytywne dla nurtu, tak z czasem dostrzeżono zagrożenia, jakie popularyzacja realizmu magicznego z sobą przyniosła – a mianowicie odebranie prądowi jego unikalnego charakteru i utożsamienie go z szeroko rozumianą fantastyką. Oczywiście, błędnie.

Termin realizm magiczny został po raz pierwszy użyty w Niemczech przez Franza Roha w książce Nach-Expressionismus. Magischer Realismus (1925, Po-ekspresjonizm. Realizm magiczny) i początkowo stosowano go wyłącznie w odniesieniu do malarstwa. Koncepcja realizmu magicznego szybko przyjęła się na hiszpańskim obszarze językowym. Jej pojawienie się i zakorzenienie, zwłaszcza w krajach Ameryki Łacińskiej, związane było z hiszpańskim przekładem tekstu Roha. Dopiero po II wojnie światowej pojęcie realizmu magicznego ustaliło się w literaturoznawstwie. Taki był rodowód określenia „realizm magiczny”, jednak trzeba powiedzieć, iż efekty artystyczno-poznawcze wynikające z komplementarnego połączenia w literaturze perspektywy realistycznej i – najogólniej – fantastycznej interesowały pisarzy od zawsze. Próby poszerzenia mimetyczno-realistycznych możliwości literatury w opisywaniu rzeczywistości o elementy nadnaturalne, cudowne, irracjonalne, mityczne i baśniowe, którym przypisuje się w umowie z czytelnikiem realny byt, animowały pisarzy od Homera po Stanisława Lema.* Mimo to, można pokusić się o scharakteryzowanie realizmu magicznego jako nurtu w literaturze.

Joanna Gawlikowska, wymieniając najważniejsze cechy realizmu magicznego, podkreśla, iż:
~ nie deformuje on rzeczywistości, wytwarza nadnaturalność bez odrywania od rzeczywistości, nie wprowadza elementów onirycznych, nie tworzy fantastycznych światów wyobraźni,
~ pokazuje rzeczywistość tak, jakby była magiczna,
~ wprowadza elementy przeczące prawom natury i logiki,
~ sprawia, że realizm i magia stają się jednością.**

Grzegorz Gazda rozszerza tę listę cech, zwracając uwagę, iż realizm magiczny – zgodnie ze swą oksymoroniczną etykietką – łączy w przedstawianej przez siebie rzeczywistości realizm z elementami fantastyki i groteski, psychologiczną wiwisekcją wewnętrznych światów bohaterów i podświadomości, znakami rodzimego folkloru, a także z irracjonalnymi wierzeniami i kolorytem miejscowych obyczajów.*** Janusz Sławiński dodaje, iż choć realizm magiczny nie rezygnuje z zakotwiczenia w świecie współczesnym, daleki jest od sztuki mimetycznej. Głównym czynnikiem określającym wizję świata współczesnego miała być wyobraźnia, co wyrażało się w specyficznym oświetleniu codzienności, a więc w swoistej optyce narracyjnej, służącej podkreślaniu tego, co dziwne, niezwykłe, nieoczekiwane.****

Choć realizm magiczny doczekał się po niemal wieku istnienia wielu swoich odcieni (od klasycznego realizmu magicznego po realizm magiczny z elementami postmodernizmu), to pisarzy tworzących w jego kręgu, bez podkreślania dzielących ich różnic, wymienia się jednym tchem. Italo Calvino, Günter Grass, Salman Rushdie, John Fowles czy polska prozaiczka – Olga Tokarczuk. Jednak wymienienie powyższych nazwisk pisarzy przeciętnemu czytelnikowi, spotkałoby się z ogromnym niedowierzaniem z jego strony. Realizm magiczny utożsamia się bowiem najsilniej z Latynoamerykanami: z Mario Vargasem Llosą, Gabrielem Garcíą Márquezem czy, najbliższą mojemu sercu, Isabel Allende.


* Gazda G., Słownik europejskich kierunków i grup literackich XX wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 545.
** Gawlikowska J., Przeboje prozy XX wieku. Literatura światowa i najnowsza polska, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2001, s. 51.
*** Gazda G., Słownik…, dz. cyt., s. 544.
**** Sławiński J. (red.), Słownik terminów literackich, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1998, s. 462.


Obraz autorstwa Giorgio de Chirico.