O nieczytaniu książek

Dwa lata temu francuski historyk literatury, Pierré Bayard, napisał nietypową książkę o książkach. A właściwie poradnik o tym, jak nie czytając książek, nie tylko umieć o nich rozmawiać, ale i wprawić swoich interlokutorów w niekłamany podziw. Rok temu jego dzieło o wiele mówiącym tytule Jak rozmawiać o książkach, których się nie czytało? zostało wydane również w Polsce. Jednak nie skorzystam z rady Bayarda i nie napiszę o jego poradniku, którego nigdy w ręku nie miałam, za to opowiem o moim czytaniu książek.

Od początku do końca, strona po stronie. Bez omijania dłużących się opisów natury, rozdział po rozdziale. Nawet jeśli powieść mi się nie podoba, nie spocznę, póki nie dobrnę do końca. Towarzyszy mi bowiem nieprzemijające poczucie, że dopiero po zapoznaniu się z całą powieścią mogę szafować sądami na jej temat. Inaczej czułabym się niewiarygodna. Jeśli krytykować (zwłaszcza jeśli krytykować!) to z rozmachem. I z pełną świadomością rzeczy. Właśnie tak rozumiem swój recenzencki „profesjonalizm”. Pewnie dlatego nie czytam recenzji, których autor przyznaje się, że nie dotrwał do końca książki. Są one dla mnie bezużyteczne – skąd bowiem piszący ma pewność, że nie zmieniłby zdania na temat danego tekstu, gdyby go nie skończył? W końcu nie przez przypadek klasyczny podział utworu obejmuje trzy części: wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Czytelnicy tak bardzo domagają się szacunku dla siebie od autorów, wydawców. A co dają od siebie?

Zdaniem wielu to pisarz ma ich podkusić do przeczytania swojego tekstu. W moim odczuciu taka pozycja roszczeniowa działa tylko na niekorzyść jakości wydawanych książek. Trzymające w napięciu, intrygujące przestają być coraz częściej inteligentne. Bawią, nie uczą. Kształcenie jest bowiem nudne. Podejmowanie wysiłku intelektualnego podczas lektury książki zamiast inspirować, staje się czymś na tyle niewygodnym, że wielu czytających postanawia z niego zrezygnować. Zwłaszcza, jeśli powieść jest erudycyjna, intertekstualna. Wtedy, gdy nie wystarczy szybko ją przeczytać, aby uchwycić jej sens, ale kiedy należy sięgnąć po coś więcej, żeby zrozumieć. Aktywny czytelnik to czytelnik na wymarciu. Lepszy apatyczny, indyferentny, bierny.

Chwalenie się tym, że czegoś się nie przeczytało, jest żenujące. Równie żenująca jest sytuacja, w której jeden miłośnik książek szydzi i upokarza drugiego, który odważył się przyznać do nieprzeczytania ważnej powieści. Świętoszkowatość czytelniczych kołtunów mierzi mnie w równym stopniu, co ignorancja quasi-bibliofilów.

Czytanie to nie współzawodnictwo. Nieczytanie nie powinno budzić w nikim poczucia winy. Jednak co innego brak wstydu przed przyznaniem się do nieczytania, a co innego duma z nieoczytania. Akceptacja tego zjawiska byłaby niczym innym jak triumfem ignorancji. Giordano Bruno dawno temu powiedział, że „ignorancja to najmilsza na świecie nauka, jako że nabywa się bez wysiłku i nie dopuszcza melancholii”. Warto by niektórzy o słowach włoskiego filozofa cały czas pamiętali, zwłaszcza jeśli znów najdzie ich ochota na przyznanie się do nieczytania książki.