"Czarny domek"

Chciałabym, aby TAKIE literackie niespodzianki spotykały mnie częściej. Chciałabym częściej odkrywać TAKĄ prozę. Czarny domek to jedyna w swoim rodzaju, niesamowicie wciągająca saga rodzinna, opowiadająca o ponad stuletnich dziejach czterech pokoleń jednej czeskiej rodziny. Książka, w której niemal każde słowo w każdej linijce ocieka pasją i cudowną ironią.

W regionie trzebońskim, w miasteczku Błotnica Kropaczowska znajduje się jasnożółty czarny domek. To właśnie w nim w 1900 roku zamieszkał krawiec Franciszek Vodrażka wraz ze swoją liczną rodziną. Był on jednym z sześciu krawców pracujących w miasteczku, jednak od finansowego upadku ratowały go zdolności, ponadprzeciętna inteligencja oraz bezwzględność i surowość. Słowem, był Carnegiem na małą skalę. Trochę gorzej układało się krawcowi życie rodzinne. Z żoną Anną doczekał się sześciorga dzieci. Przewrotny los pozostawił przy życiu tylko kilkoro z nich. To właśnie o nich i o ich potomkach opowiada Stanislav Komárek. O ludziach, którzy posiadali mały, czarny domek. A może raczej, o domku, który posiadał ich wszystkich?

Czarny domek (2004) jest sagą rodzinną, ale sagą szczególnego rodzaju. Małą sceną wielkiej historii XX wieku jest niepozorny czarny domek, pomalowany w rzeczywistości na jasnożółtą barwę. Komárek wprowadza nas do niego, przenosząc w czasie do 1900 roku. I choć cały czas zostajemy w ścianach domku, zmienia się rzeczywistość za jego oknami. Austro-Węgry przemieniają się w Czechosłowację, Czechosłowacja w Czechosłowacką Republikę Socjalistyczną… Zmieniają się czasy, zmieniają się ludzie, lecz Komárek wprowadza nas jednakowo interesująco w każdą epokę i jej zwyczaje.

Kim jest autor tej fantastycznej powieści? Stanislav Komárek – czeski eseista, poeta, pisarz. Absolwent studiów biologicznych na Uniwersytecie Karola w Pradze. W 1983 roku wyemigrował do Austrii, gdzie pracował na Uniwersytecie Wiedeńskim oraz w tamtejszym Muzeum Nauk Przyrodniczych. Od 2001 roku profesor filozofii i historii nauk przyrodniczych. Biologiczne zainteresowania Komárka znajdują odzwierciedlenie w jego powieści. Przyroda stanowi ważną część życia każdego pokolenia zamieszkującego w czarnym domku. To ona reguluje tryb ich życia, to ona daje im szczęście. W zależności od epoki, każdy z bohaterów powieści czerpie z niej w zupełnie odmienny sposób. Jedni cieszą się jej darami, inni poprzestają na jej obserwacji. Niezmienność przyrody silnie kontrastuje z pędem historii, której bieg wpływa na życie mieszkańców czarnego domku. Samo życie zaś jest według Komárka żenujące z zasady. Choć nie do końca można się z tym zgodzić, po tym, jak poznało się losy jego bohaterów. Te są bowiem niezwykle barwne w swojej prostocie i zwyczajności. Zwłaszcza żeńskie postaci, niebędące w żadnym wypadku bohaterkami w makroskali, są bohaterkami w skali mikro, w ich przestrzeni domowej. Dzięki swoim ciekawym osobowościom, tworzą niezwykle interesującą galerię postaci.

Pisarz nie stroni od ironii. Szczególnie wyraźnie widać ją w opisach miejsc, czasów czy postaci. Czasem przybiera ona maskę cynizmu, jednak w zdecydowanej większości jest to ironia życzliwa bohaterom, która tylko przybliża ich postaci czytelnikom. Na ich pozytywny, ciepły odbiór wpływa także to, że Komárek niezwykle umiejętnie, z ogromną swadą snuje swoją opowieść. Czyta się go wyśmienicie, o czym może świadczyć każdy pierwszy lepszy fragment wybrany z pierwszych stron książki. Ot, dla przykładu:

Miasteczko podzielone było niewidoczną granicą na dwie połowy – rolniczą (od bogatych chłopów aż po parobków) oraz mieszczańską. Nasz bohater należał, co oczywiste, do tej drugiej i podzielał jej poglądy i subkulturę. Dało się to poznać już po jego guście, odpowiadającym jakiemuś zastygłemu biedermeierowi – podczas gdy w Wiedniu organizowano wyścigi samochodowe, kwitła secesja, czy jak się wtedy mówiło Jugendstil, a Klimt i Schiele malowali swoje fantazyjne obrazy, w świecie małych austriackich miasteczek wdrożył się dopiero kanon estetyczny z Wiednia z okolic roku 1840.

Pisarz nie tylko opowiada dzieje swoich bohaterów, ale również przytacza różne smaczki z życia w różnych okresach historii. W powieści można odnaleźć wiele ciekawostek, podanych w niezwykle apetycznej językowo formie. Do najciekawszych fragmentów należą te, ukazujące podejście Czechosłowaków do różnych reżimów oraz te, wyjaśniające ich bierną, tak odmienną od polskiej, postawę w walce z totalitaryzmami. Wątek polityczny, choć poboczny, jest bardzo interesujący, zwłaszcza jeśliby go odczytywać przez pryzmat polskiego ruchu oporu i polskiej historii.

Reasumując, Czarny domek to wyśmienita powieść. Obok Nie każ mi tutaj umierać Rattawuta Lapcharoensapa moja absolutna faworytka, jeśli chodzi o serię „Z trąbką”. Stanislav Komarek narobił mi okropnej ochoty na czeską literaturę. Już nie mogę się doczekać, kiedy znowu po nią sięgnę.